Bilgiler Kitabı ve dön dolaş yine Sokrates

Söz uçar, yazı kalır mı, yoksa söz kalır ve yaşar, yazı ise kalır ve kaldığıyla kalır mı?

Sokrates, yazı yazmayı mı bilmiyordu acaba, orijinal tek bir satır bile yok ondan.

Konuşulan söz mü, yoksa yazılan söz mü daha yücedir?

Sokrates’e göre; yazılı sözcükler, kuşkusuz ki canlı gibi gözükürler, ama onlara soru sorulduğunda daima aynı cevabı verirler.

Sokrates, yazıya pek karşı değildi, o sözden yanaydı ve ‘diyalog’u buldu; hakikate, gerçek hakikate ulaşmak için gerekli olan diyaloğu, bir dil kültürü ve duygusuna yol açan karşılıklı ikna etme değil, birbirini ve kendini daha iyi anlama yolunu seçti.

“Hareket, en üretken içsel gerilim, sözlü bir düşünce alışverişine kalkışıldığında ortaya çıkar. Muhatapların birbirlerini anlamaya çalıştıkları açık bir söyleşide sıklıkla aynı sözcükler kullanılır; ama bu sözcüklerle aynı şeyi belirtip belirtmediklerini ancak soru-cevap süreciyle anlarız. Bu süreçleri canlı diyalogda hissederiz; yazılı metinde ise bu kadar kolay olmaz.” Bu görüşlerin sahibi Bilgiler Kitabı‘nın yaratıcısı Constantin Von Barlœwen.

Bilgiler Kitabı, çağımızın önemli düşünce insanlarıyla söyleşileri içeriyor. Adonis, Boutros Boutros Ghali, Regis Debray, Carlos Fuentes, Nadine Gordimer, Samuel Huntington, Julia Kristeva, Claude Levi-Strauss, Yehudi Menuhin, Amos Oz, Kardinal Paul Poupard gibi düşünce insanlarının bilgilerini ve fikirlerini sergiliyor.

Söyleşilerin misyonunda, geleceğe dönük bakış açısı elde etmek yatıyor. Bu söyleşiler diyalektik ve dialojik yöntemlerle oluşturulmuş.

Bilgiler Kitabı, kaydedici görsel bir kültürler arası kütüphane projesi; sözün (bilginin) ortaya çıkışında, bizim kelam dediğimiz olgunun sözden yazıya geçirilerek sergilendiği bir entelektüel girişim, bir bilgi sürecinin örnek olarak yaratılması, nihayetinde.

Constantin Von Barloewen’in şu sorusu Bilgiler Kitabı‘nda oldukça geniş bir biçimde karşılığını bulmuş bana göre.

“İnsanlar, ortak insanlıklarını dialog yoluyla nasıl geliştirebilirler?”

İşte bu sorunun cevabına ulaşmak için Sokrates’in –hâlâ en ileri yöntem olan- diyalog kültüründen yararlanmaktan başka çare yok galiba. Zira, Constantin Von Barloewen’e göre insan yanlış dinleyebiliyor, fazla savunma yapabiliyor, pek az sorguluyor, sözde kesinlikleri sanki hakikatmiş gibi kullanıyor sık sık: “Öğrenmeden ziyade öğretmen topluluğu yaratmaya eğilimliyizdir genellikle.”

Komşumuz Suriyeli şair Adonis, “Ben Kuran’ın içine doğdum,” diyor. Kendisini inançsız olarak tanımlayan Adonis, Kuran’ı, bir önemli kültür metni olarak algıladığını söylüyor ve buna birincil metin diyor. Ve bu birincil metne son derece saygı duyuyor.

Bilgiler Kitabı‘ndan şair Adonis’in ortaya çıkan ve dikkatimizi çeken düşüncesi içinde bir de ikincil bir metin var. Bu ikincil metin, ulemanın, hukukçuların, filozofların, siyasetçilerin ve başka insanların ortaya koydukları bir dizi yorumun derlemesidir. Bu metin, Adonis’e göre artık birincil metinden, yani Kuran’ın kendisinden ayrılamaz bir durumdadır: “Dolayısıyla çok karmaşık ve çok farklı olan bu ikincil metin, bence ilk metni gölgede bırakmıştır. Kuran’ı vahyedilmiş kitap olarak şimdi daha iyi anlamak için bu ilk metni ikincil kitaplardan kurtarmak gerekir, çünkü metinler ya da ikincil metinler Kuran’ı ideolojikleştirdiler, politize ettiler ve buradan da her türden köktenci hareket doğdu. Bence bunun Kuran’ın ilk metniyle alakası yoktur,” diyor Suriyeli şair Adonis.

Bilgiler Kitabı‘nda, düşüncelerine yer verilmiş olan yirminci yüz yılın en önemli antropologlarından biri olan Claude Levi-Strauss ise –söyleşinin yapıldığı zaman doksan yaşını geçmişti- hayatı şu şekilde anlamlandırıyor: “Hayatın hiçbir anlamı olmadığı, hiçbir şeyin anlamı olmadığına kesinlikle eminim.”

Psikanalist, dil teorisyeni, semiyolog, romancı Julia Kristeva için ise hayatın anlamı isyandır: “Özgürlük eğer bir başlangıç olarak düşünülürse, isyan sözcüğü, muhalif hareketlerin bize miras bıraktıkları şematik ölçütlerden farklı olarak tahayyül edilebilir. Ne yazık ki çoğumuz için isyan teması devrim fikrine bağlıdır... Oysa isyan kavramı Freud’un anladığı anlamda, zaten bu sözcüğü sık kullanır, yeniden doğmak için geriye dönme ihtimalinde ısrar etmektir. İsyan sözcüğünde yeniden doğuş fikri elbette vardır.”

Bilgiler Kitabı‘nda yer alan yazar Carlos Fuentes, Samuel Huntington’ın Uygarlıklar Çatışması düşüncesiyle neredeyse dalga geçercesine şöyle diyor: “Bizler hepimiz ırksal karışımların sonucuyuz, hiçbirimiz bir uygarlıklar çatışmasının meyvesi değiliz, bir kaynaşma sürecinin, kültürler arasındaki bir buluşmanın ürünüyüz. Kendi kendini tecrit eden bir kültür ölen bir kültürdür.”

Ve böyle gidiyor...

Bilgiler Kitabı, olağanüstü bir insanlık kitaplığı.

(Şu insanlık meselesini bir türlü çözemediğim için, bu noktada kendime şunu sormadan edemiyorum: Evet, insanlık kavramı, insan için son derece doğal bir kavramdır. Ama insan hangi nedenle kendisini kavramlaştırmaktadır acaba? Bu müstesnalık neye dayanıyor ki? Evren ve doğa içindeki bu Kartezyen öncelik ve mutlaklık, hep biraz ayıp oluyor gibi gelir bana, diğer canlılara ve diğer her şeye karşı. İnsan denen yaratık, biraz daha tevazu sahibi olamaz mı acaba?)

Diyalog, diyalog, diyalog.. galiba başka çare de yok. Anlayacağınız dön dolaş, 2500 yıl kadar sonra yine Sokrates.

Bilgiler Kitabı, gerçek bir başucu kitabı olabilir.

(Bilgiler Kitabı, Constantin Von Barloewen, Çeviren: Işık Ergüden, 476 sayfa, Versus Kitap)