Malazgirt

Anadolu yer isimlerinde sık sık karşımıza çıkan bir unsur berd yahut pert, Ermenice “kale”. Özgün biçim berd, Doğu Ermenicesinde aynen korunmuş. Buna karşılık Anadolu ve İstanbul Ermenicesinde Ortaçağ sonlarından bu yana pert tercih ediliyor. Türkçe örneklerin çoğunda böyle geçer.

Pertek Tunceli’nin ilçesi, “Kalecik”. Pertekrek Artvin’in Yusufeli ilçesinde meşhur bir kale, aslı Pertakarak, yani “Kaleçiftlik” olmalı. Khar “yangın, yanık”, dolayısıyla Kharpert “Yanıkkale”, 8. yüzyıldan beri varolan bir kale-kent. Türkçesi Harput, daha doğrusu gırtlaktan gelen خ sesiyle Kharput olmuş. Bayburt’un adı erken metinlerde Paydpert yani “Tahtakale” olarak geçiyor. Sanırım Rumca Baiberdon biçiminden Türkçeleşmiş, öbür türlü p > b dönüşümünü açıklamak zor.

Kert başka. Farsçadan Ermeniceye alınmış bir kelime, “yapı, eser, imaret” anlamında. Bu da Anadolu Ermenicesinde gerd oluyor. Manazgerd şehrini, Manaz ya da Manavaz adlı efsanevi hükümdar inşa etmiş, ki Urartu kralı Menuas ile aynı kişi olması muhtemel. Vağarşagerd kentinin kurucusu MÖ 2. yüzyılda hüküm süren kral Vağarşak. Medzgerd “büyük imaret”, Dersim’de bir ilçe. Bunlardan ilki Türkçede Malazgirt, ikincisi eskiden Alaşgird iken şimdi Eleşkirt, üçüncüsü Mazgirt diye geçiyor.