Laf

Memleketin bir uzak köşesindeki ilkokul öğretmeni yazmış, ders kitabında söz sözcüğünün eşanlamlısı laf diye yazıyor, çocuklar itiraz etti, karar veremedik, ne dersin diye. Ne diyeyim, imkân olsa da okulunuza gelip ben de tartışmaya katılsam ne güzel olur demekten başka?

İki kelimenin eş anlamlı olup olmadığını anlamanın en kestirme yolu, cümle içinde birinin yerine ötekini kullanabiliyor muyuz diye bakmaktır. Misal, birine söz vermek olur ama laf vermek olmaz; sözlüyüz evleneceğiz olur, ama laflıyız olmaz. Söz kesmek vardır ama laf kesmek yoktur. Sözcük sözcüğüne alıştık ama lafçık olmaz. Laf salatası tamam ama söz salatası yok.

Buna karşılık, sözünü esirgemez = lafını esirgemez. Bana söz gelmesin = laf gelmesin. Sözde adam = lafta adam. Sözü mü olur = lafı mı olur. Demek ki KISMEN eşanlamlıymış, kısmen değilmiş, o kadar basit.

Söz Türkçe, laf Farsça, kökende eşdeğer kelimeler. Ama Farsça laf Türkçede evrilmiş, özellikle “boş söz” gibi bir nüans kazanmış. Arapçası kelime; bu da Türkçede aslından daha dar bir yere sıkışmış. Arapça kelime, tıpkı Türkçe söz gibi, “genellikle tek fikir anlatan kısa ifade” demektir; Wehr sözlüğü “word, speech, address, utterance, remark, aphorism, saying, brief announcement” diye saydırmış. Oysa Türkçe kelime “bir leksikal birim”dir; söz bunu karşılamaya yetmediğinden, sözcük diye ayrıcana bir karşılık bulmak gerekmiştir.

Fransızca söz, parole. Türkçede ise parola “özellikle askeriyede kullanılan gizli tanıtma sözü” demek. İspanyolca söz palabra; bize Yahudi İspanyolcasından palavra diye gelmiş, “gerçeğe uymayan abartılı söz” gibi bir anlam kazanmış.

Kıssadan hisse: Dil, hakiki eşanlamlıları sevmez. Eşanlamlı kelimeler buldu mu, ne edip edip her birine ayrı özel anlam yüklemeyi başarır. Uzun vadede kelimelerin anlamı mutlaka ayrışır. Demek ki: Ne kadar çok kelime, o kadar bol nüans, o kadar zengin ifade.

“Yabancı kelimeler girdi dilimiz fakirleşti” diyenlerin ağzından çıkanı kulağı duymuyor.


"www.nisanyansozluk.com - Türkçenin en kapsamlı etimoloji sözlüğü"

Sevan Nişanyan'ın Agos yazıları - nisanyan.blogspot.com

Sevan Nişanyan'ın siyaset ve tarih yazıları: http://nisanyan1.blogspot.com