Karandaş

Kurşunkalemin Rusçası karandaş карандаш. Dünyanın en meşhur kurşunkalem markası da İsviçreli Caran d’Ache, ki /karandaş/ okunur. Belli yani, selpak yahut aydinger yahut permatik gibi bir durum var ortada, değil mi?

Değilmiş! Caran d’Ache 19. yüzyılın ünlü Fransız karikatürcüsü Emmanuel Poiré’nin takma adıdır. Meğer Poiré Rusya’da doğup büyümüş, kendine Rusça “kurşunkalem” adını mahlas seçmiş, daha yakışıklı dursun diye Fransızca imla yapıp apostroflar filan eklemiş. İsviçreli firma da 1929’da meşhur karikatüristin adını marka yapmış. Peki, karandaş neymiş? Tatarca kara daş’tan gelmeymiş, kurşunkalem içi yapmakta kullanılan bir tür kömürün adıymış, ki herhalde bizim antrasit dediğimiz şeydir. (Bakın bu son beş kelimelik altcümleyi araştırmaktan üşendim, yarın kaç bin düzeltme maili gelir!)

Darbımeseldir, Rusu kazısan altından Tatar çıkar derler. Genleri bilmem ama Rus dilinde Türkçenin epey etkisi olduğu muhakkak. Öğrenip şaşırdığım sözcüklerden biri mesela boyar бояр: eski devirde büyük toprak sahiplerine verilen ad, Rus tarihinde önemli rol oynarlar, Ayzenştayn’ın Korkunç İvan’ını seyretmiş olanlar bilir. Bu da aslında Tatarca bayar veya bay er imiş. Bay sözcüğü bütün Türk dillerinde “zengin” anlamına gelir. Türkiye Türkçesinde de öyleydi, ta ki 1930’lu yıllarda devrin padişahı bir sabah uyanıp “hadi bunun anlamını değiştirelim, mösyö yapalım” deyinceye kadar.

Sonra Rusya’da bir şehir olan Astraxan var, o yörede yaşayan karakul koyununun doğmamış kuzusundan elde ekilen kıvırcık kara kürke de astragan veya astrakan denir, kentin adından. Bu da ne çıksın beğenirsiniz? Tarkan’ın Çiftliği! Tarxan yahut Tarkan veya Tarhan eski Türklerde bir yönetici unvanı. Hass-ı Tarxan da 1460 yıllarında Hazar Denizinin kuzeyinde kurulan bir Tatar beyliği ve bu beyliğin başkentinin adı.

***  


"www.nisanyansozluk.com - Türkçenin en kapsamlı etimoloji sözlüğü"

Sevan Nişanyan'ın Agos yazıları - nisanyan.blogspot.com

Sevan Nişanyan'ın siyaset ve tarih yazıları: http://nisanyan1.blogspot.com