Vár Macarca “kale, hisar”, Almanca karşılığı Burg. Város da şehir veya kasaba. Macarcada s harfi daima /ş/ okunur, o yüzden telaffuzu /varoş/.

Türkçede en erken Kanuni Sultan Süleyman’ın Budin eyaleti kanunnamesinde buldum, 1535 galiba. Evliya Çelebi’de de geçiyor. Türkçe kullanımı aslından farklı: sur dışı yerleşim demek. Özellikle Macaristan’a ve genelde Rumeli vilayetlerine has bir terim olduğu anlaşılıyor.

Anlam kaymasının nedenini düşünürken Şemseddin Sami yardıma yetişti. Varoş için “bir şehir veya kasabanın kale haricinde bulunan kısmı ki ekseriya Hıristiyan mahallelerini havidir” demiş. Rumeli’nde tipik yerleşim düzenidir, kale içinde Türkler (ve bazen Yahudiler), kale dışında Hıristiyanlar oturur.

Yazının devamını okumak için tıklayın.