Prof. Dr. Haydar Kazgan Galata Bankerleri’ni anlattığı kitabında, İstanbul halkının borsayla ilk nasıl tanıştığını anlatır. “Galata Bankerleri 1860 yılından itibaren merkez Havyar Han olmak üzere, kenar mahallelere kadar taşınmış olan sarraflar aracılığıyla İstanbul halkını o zaman ‘hava oyunları’ denilen, gerçekte kazananın da kaybettiği bir tür borsa oyununa alıştırmışlardı” der.

Son yıllarda ABD borsaları ve küresel borsalarda yaşananlar da aynen böyle. Kaybedenlerin yanında kazananların da ziyanlı çıktığı geçmişteki “hava oyunları”na çok benziyor bugün yaşananlar. ABD’de ve küresel piyasalarda 2002-2006 yılları arasında kazananlar şimdi kaybediyorlar. Hava oyunlarında olduğu gibi şimdikilerde kazanırken kaybettiklerini göremediler ve bir nevi havaya oynadılar.

Peki bugünkü çöküş noktasına nasıl gelindi? Eski Merkez Bankası Başkanı Alan Greenspan döneminde, ABD’de faizlerin 2001 yılından sonra hızla indirilerek yüzde bir oranının altına düşmesi piyasalarda fiyat manipülasyonlarına daha doğru bir ifadeyle “hava oyunları”na elverişli bir zemin hazırladı.

Aşırı riskli işlem yapabilen hedge fonlar ucuz kredilerle konut fiyatlarını, petrol, altın ve diğer emtia fiyatlarını gerçek arz ve talep ilişkisinin dışına taşıyarak, fiyatları aşırı derecede yükselttiler. Fiyatlar adeta birer balona dönüştü, şiştikçe şişti. Emtiaların olması gereken fiyatları ile onları temsil eden kâğıtlar arasındaki rasyonel ilişki koptu.

Ayrıca türev ürün olarak isimlendirilen ve şansa dayalı yatırım araçlarına dönüşen ürünler piyasaları kapladı. Türev ürünlerin dayandığı asli ekonomik işlemlerle (borsa endeksleri, döviz kurları, konut kredileri vb.) onları temsil eden yatırım araçları arasındaki fiyat ilişkisi orantısız bir hal aldı. Şimdi piyasalarda yaşananlar, bu orantısız ilişkinin doğru değerlere doğru gerilediğini gösteriyor.

Yaklaşık iki ay önce, ham petrolün varili 147 dolara çıkmıştı. Bu artışın maddi bir temeli yoktu. Fiyatlar manipüle edilerek o seviyelere yükseltilmişti. Nitekim dün petrolün varili 88 dolara kadar düştü. Diğer emtia fiyatlarında da aynı gelişmeleri gözlüyoruz. Dolayısıyla dünya borsalarında “hava oyunları”nın sona ermesi ayakların yere sağlam basmasını sağlayacak.

Piyasalarda bundan böyle gerçek kıtlık fiyatlarını yansıtan emtia fiyatlarının oluşması için, sermayesini “hava oyunları”nda yitiren banka ve finans kuruluşlarının artık piyasa dışına çıkarılmaları gerekiyor. IMF Başkanı Dominique Strauss-Kahn da önceki gün tam bu noktaya değindi ve “Küresel kredi krizi nedeniyle küresel mali sistem küçülecek. Mali kurumlar arasında birleşmeler hızlanacak ve bağımsız yatırım bankacılığı yavaş yavaş ortadan kaybolacak” dedi.

Peki, bundan sonra ne olacak? Sermayesini yitirip iflas eden bankaların piyasayı zehirleyen varlıkları temizlenecek. Dünyada daha küçük ama gerçek fiyatları yansıtan bir mali sistem ortaya çıkacak. Dolayısıyla telaşa kapılmaya gerek yok. Sağlıklı bir küresel mali sistemin kurulmasının zamanı gelmişti.